Jak tworzyć nowoczesne, przyjazne klimatowi domostwo, nie tracąc lokalnej tożsamości? Odpowiedzi na to pytanie poszukiwali naukowcy i projektanci związani z projektem „Rozwój lokalny Hrubieszowa – od partycypacji do realizacji”. Wyniki kilkuletnich badań zostały zaprezentowane w prestiżowym międzynarodowym czasopiśmie naukowym Arts w artykule Beyond Vernacular: Translating Heritage Knowledge into a Place-Based Model for Climate-Responsive Housing autorstwa Izabeli Sykty, Anny Staniewskiej i Agnieszki Greniuk.
Publikacja przedstawia efekty interdyscyplinarnego projektu 10+1 Hrubieszowskich Domów i Ogrodów z Klimatem, realizowanego na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej w ramach programu Rozwój lokalny Hrubieszowa – od partycypacji do realizacji w latach 2021-2024.

Porównanie zachowanych zabytkowych drewnianych domów Hrubieszowa z wizualizacjami projektów 10+1 Hrubieszowskich Domów i Ogrodów z Klimatem. Trudność w odróżnieniu współczesnych propozycji od historycznej zabudowy wynika nie z kopiowania form architektonicznych, lecz z konsekwentnego stosowania zasady „dobrej kontynuacji”, rozwiniętej w ramach modelu projektowego Beyond Vernacular. Opracowanie: Izabela Sykta i Agnieszka Greniuk na podstawie (Sykta 2025, s. 391).
W artykule zwrócono uwagę, że współczesne budownictwo mieszkaniowe coraz częściej opiera się na zunifikowanych rozwiązaniach, które zacierają lokalny charakter miejscowości. Tymczasem tradycyjna zabudowa Hrubieszowa, kształtowana przez pokolenia mieszkańców, zawiera cenną wiedzę dotyczącą relacji między domem, ogrodem, krajobrazem i klimatem.
W ramach projektu przeprowadzono badania historycznych domów drewnianych, ogrodów i układów siedliskowych miasta. Ich wyniki stały się podstawą do opracowania jedenastu autorskich koncepcji współczesnych domów jednorodzinnych z ogrodami, które łączą lokalne dziedzictwo z wyzwaniami związanymi ze zmianami klimatu.

Schemat integracji ram metodologicznych – sekwencyjna i cykliczna triada modelu projektowego Beyond Vernacular. Opracowanie: Agnieszka Greniuk.
Trzy zasady projektowania „z klimatem”
Analiza wszystkich projektów pozwoliła wyodrębnić trzy kluczowe zasady tworzące tzw. model „Beyond Vernacular” szczegółowo opisany w artykule:
1. Twórcza kontynuacja lokalnej tradycji
Nowe siedliska i domy nie kopiują historycznych budynków, lecz nawiązują do ich najważniejszych cech: proporcji, materiałów, relacji z otoczeniem oraz lokalnej kultury budowania. Inspiracją stała się zasada „dobrej kontynuacji”, zgodnie z którą rozwój miejsca opiera się na twórczym wykorzystaniu istniejącego dziedzictwa.
2. Dom i ogród jako jedna całość
Projektanci potraktowali działkę siedliskową, a nie sam budynek, jako podstawową jednostkę projektową. Ogród pełni tu funkcje rekreacyjne, użytkowe i przyrodnicze, wspiera retencję wody, zwiększa bioróżnorodność i poprawia komfort życia mieszkańców.
3. Tradycja wspiera odporność na zmiany klimatu
W projektach wykorzystano zarówno współczesne technologie, jak i rozwiązania znane z dawnych gospodarstw: zacienienie, naturalną wentylację, ogrody retencyjne, rodzime gatunki roślin czy drewno jako materiał niskoemisyjny. Dzięki temu powstały koncepcje łączące lokalną wiedzę z nowoczesnym podejściem do zrównoważonego budownictwa.

